Alergia - rodzaje, przyczyny, objawy i leczenie

Czym jest alergia

Alergia to nadwrażliwość układu odpornościowego na substancje, które u większości ludzi nie wywołują żadnej reakcji. Takie substancje nazywamy alergenami. Gdy organizm osoby uczulonej zetknie się z alergenem, błędnie rozpoznaje go jako zagrożenie i uruchamia reakcję obronną. Z komórek tucznych uwalniana jest wtedy histamina oraz inne mediatory zapalne, które rozszerzają naczynia, zwiększają wydzielanie śluzu i drażnią zakończenia nerwowe. To one odpowiadają za świąd, wodnisty katar, kichanie, łzawienie i bąble pokrzywki.

Skłonność do reakcji alergicznych, nazywana atopią, często jest uwarunkowana genetycznie. Jeśli alergię mają rodzice, ryzyko u dziecka rośnie. Na rozwój uczuleń wpływają też czynniki środowiskowe, takie jak zanieczyszczenie powietrza czy kontakt z alergenami we wczesnym dzieciństwie.

Rodzaje alergii

Alergia to nie jedna choroba, lecz cała grupa dolegliwości zależnych od tego, jaki alergen i jaki narząd są zaangażowane. Najczęstsze postacie to:

• Alergiczny nieżyt nosa (katar sienny) - reakcja na alergeny wziewne. Postać sezonowa wiąże się z pyleniem drzew, traw i chwastów, a całoroczna z roztoczami kurzu domowego, pleśniami i sierścią zwierząt.
• Alergie skórne - pokrzywka z swędzącymi bąblami, atopowe zapalenie skóry oraz wyprysk kontaktowy, na przykład po niklu czy kosmetykach.
• Alergiczne zapalenie spojówek - świąd, zaczerwienienie i łzawienie oczu, zwykle towarzyszące katarowi siennemu.
• Alergie pokarmowe - reakcje na białka mleka, jaja, orzechy, ryby czy owoce morza, od objawów skórnych po dolegliwości brzuszne.
• Astma alergiczna - napadowa duszność, świszczący oddech i kaszel wywołane wziewnym alergenem.
• Alergia na jad owadów - reakcja po użądleniu przez pszczołę lub osę, która u osób uczulonych może być groźna.

Przyczyny i najczęstsze alergeny

Bezpośrednią przyczyną objawów jest kontakt z alergenem u osoby, która ma na niego nadwrażliwość. Alergeny dzielimy według drogi, którą trafiają do organizmu:

• Wziewne: pyłki roślin, roztocza kurzu domowego, zarodniki pleśni, alergeny naskórka zwierząt.
• Pokarmowe: białka wybranych produktów spożywczych.
• Kontaktowe: metale, składniki kosmetyków, guma, środki chemiczne.
• Jady owadów: substancje wprowadzane do organizmu podczas użądlenia.

Ta sama osoba może reagować na kilka alergenów naraz, a nasilenie objawów bywa różne z roku na rok, zależnie od pogody i stężenia pyłków w powietrzu.

Objawy alergii

Objawy zależą od rodzaju alergii, ale zestaw najczęstszych dolegliwości jest dość charakterystyczny:

• wodnisty katar i napadowe kichanie,
• świąd nosa, oczu, podniebienia i uszu,
• zatkany nos, który nie ustępuje po kroplach obkurczających,
• łzawienie i zaczerwienienie oczu,
• pokrzywka, świąd i wysypka na skórze,
• u części osób kaszel, świszczący oddech lub uczucie duszności.

Cechą, która odróżnia alergię od infekcji, jest sezonowość lub powiązanie objawów z konkretną sytuacją, na przykład sprzątaniem, kontaktem z kotem albo spacerem po łące. Katar alergiczny zwykle jest wodnisty i przezroczysty, bez gorączki, i utrzymuje się długo, podczas gdy przeziębienie mija w kilka dni.

Diagnostyka alergii

Rozpoznanie zaczyna się od dokładnego wywiadu. Lekarz pyta, kiedy pojawiają się objawy, co je nasila i czy w rodzinie występują choroby alergiczne. To często pozwala wstępnie wskazać podejrzewany alergen. Aby potwierdzić uczulenie, stosuje się badania:

• Testy skórne punktowe (prick testy) - na skórę przedramienia nakłada się kroplę wyciągu alergenu i lekko nakłuwa naskórek, po czym ocenia się odczyn.
• Oznaczenie swoistych przeciwciał IgE we krwi - badanie z próbki krwi, przydatne zwłaszcza wtedy, gdy testów skórnych nie można wykonać.
• Próby prowokacyjne - wykonywane w wybranych sytuacjach, wyłącznie pod nadzorem specjalisty.

O doborze i interpretacji badań decyduje lekarz, najczęściej alergolog. Samo dodatnie IgE nie zawsze oznacza chorobę, dlatego wyniki ocenia się razem z obrazem klinicznym.

Leczenie alergii i leki przeciwhistaminowe na receptę

Leczenie opiera się na trzech filarach: ograniczaniu kontaktu z alergenem, farmakoterapii łagodzącej objawy oraz, w wybranych przypadkach, immunoterapii swoistej, czyli odczulaniu. Wśród leków najczęściej wykorzystuje się dwie grupy, które nie wykluczają się, lecz uzupełniają.

Leki przeciwhistaminowe blokują receptory histaminowe H1 i szybko łagodzą świąd, kichanie i wodnisty katar, a także objawy pokrzywki. Nowoczesne preparaty II generacji rzadko powodują senność. Część z nich, na przykład niektóre leki z loratadyną lub cetyryzyną, dostępna jest bez recepty, natomiast preparaty markowe takie jak Rupafin z rupatadyną wydawane są na receptę. Z kolei Aerius z desloratadyną w części opakowań również wymaga recepty.

Glikokortykosteroidy donosowe działają miejscowo w błonie śluzowej nosa, wygaszają stan zapalny i odblokowują nos. To leki do stosowania regularnego, których pełny efekt pojawia się po kilku dniach. Popularnym przedstawicielem jest Nasonex z mometazonem, dostępny na receptę. Przy nasilonym alergicznym nieżycie nosa lekarz często zaleca połączenie sterydu donosowego z antyhistaminikiem.

To, którą grupę i w jakiej dawce zastosować, zależy od objawów, wieku i chorób współistniejących. Decyzję zawsze podejmuje lekarz na podstawie indywidualnej oceny.

Kiedy zgłosić się do lekarza

Warto skonsultować się z lekarzem, gdy objawy alergii nawracają sezonowo, utrzymują się długo, przeszkadzają w codziennym funkcjonowaniu lub nie ustępują po lekach dostępnych bez recepty. Konsultacja jest też potrzebna, jeśli potrzebujesz recepty na steryd donosowy albo silniejszy antyhistaminik do stałego leczenia. W razie duszności, obrzęku twarzy lub gardła nie czekaj i dzwoń pod numer 112.

Najczęstsze pytania o alergię