Histamina a alergia - jaką rolę odgrywa w reakcji alergicznej

Czym jest histamina

Histamina to naturalny związek chemiczny obecny w organizmie każdego człowieka. Powstaje z aminokwasu histydyny i jest magazynowana przede wszystkim w komórkach tucznych (mastocytach) rozsianych w skórze, błonach śluzowych nosa, oczu, oskrzeli i przewodu pokarmowego oraz w krwinkach zwanych bazofilami. To właśnie te miejsca najczęściej dają objawy alergii, bo tam histaminy jest najwięcej.

Sama w sobie histamina nie jest niczym złym. Bierze udział w wydzielaniu soku żołądkowego, w pracy układu nerwowego i w prawidłowej reakcji obronnej organizmu. Problem zaczyna się wtedy, gdy jest uwalniana w nadmiarze i w niewłaściwym momencie, a dokładnie to dzieje się w reakcji alergicznej.

Jak histamina uruchamia reakcję alergiczną

U osoby uczulonej pierwszy kontakt z alergenem, na przykład pyłkiem trawy, sierścią kota czy białkiem pokarmowym, prowadzi do wytworzenia przeciwciał klasy IgE. Osadzają się one na powierzchni komórek tucznych i pozostają tam w gotowości. Przy kolejnym kontakcie z tym samym alergenem dochodzi do reakcji, która uruchamia cały ciąg objawów.

Alergen łączy się z przeciwciałami IgE na komórce tucznej i daje jej sygnał do rozpadu ziarnistości, czyli degranulacji. W tym momencie histamina zostaje wyrzucona z komórki do otaczających tkanek. Uwolniona histamina wędruje do receptorów w naczyniach krwionośnych i zakończeniach nerwowych, a stamtąd bierze się większość dolegliwości, które kojarzymy z alergią. To dlatego objawy pojawiają się szybko, często w ciągu kilku minut od kontaktu z uczulającym czynnikiem.

Za jakie objawy odpowiada histamina

Histamina działa głównie przez receptory histaminowe H1 obecne w skórze, błonach śluzowych i naczyniach. Jej pobudzenie daje charakterystyczny zestaw objawów.

• Świąd. Histamina drażni zakończenia nerwowe, dlatego swędzi nos, oczy, gardło i skóra. Świąd to jeden z najbardziej typowych sygnałów, że w grę wchodzi alergia.
• Kichanie i wodnisty katar. W nosie histamina pobudza gruczoły śluzowe i nerwy, przez co pojawia się napadowe kichanie i przezroczysta, cieknąca wydzielina.
• Rozszerzenie naczyń i zaczerwienienie. Naczynia krwionośne poszerzają się, skóra i spojówki stają się zaczerwienione, a oczy łzawią.
• Obrzęk i bąble pokrzywki. Histamina zwiększa przepuszczalność naczyń, płyn przenika do tkanek i powstaje obrzęk, a na skórze swędzące bąble typowe dla pokrzywki.

Ten sam mechanizm tłumaczy, dlaczego objawy alergii bywają tak różnorodne, od kataru siennego, przez reakcje skórne, po objawy po jedzeniu. Wspólnym mianownikiem pozostaje histamina uwolniona w danym narządzie.

Jak działają leki antyhistaminowe

Leki przeciwhistaminowe, potocznie antyhistaminowe, blokują receptory histaminowe H1. Zajmują miejsce, do którego chciałaby przyłączyć się histamina, przez co nie może ona przekazać swojego sygnału tkankom. Efekt jest taki, że świąd, kichanie, wodnisty katar i bąble pokrzywki słabną lub w ogóle się nie pojawiają, mimo że sama histamina nadal jest w organizmie uwalniana. To leczenie objawowe, a nie usuwanie przyczyny uczulenia.

Warto wiedzieć, że antyhistaminiki działają najlepiej stosowane regularnie i z wyprzedzeniem, na przykład przez cały sezon pylenia, a nie dopiero wtedy, gdy objawy są już bardzo nasilone. Zablokowanie receptora zanim histamina go pobudzi jest skuteczniejsze niż gaszenie w pełni rozwiniętej reakcji.

Antyhistaminiki I i II generacji

Leki blokujące receptory H1 dzielą się na dwie generacje, które różnią się przede wszystkim wpływem na senność.

W codziennym leczeniu alergii najczęściej wybiera się leki II generacji, bo pozwalają normalnie funkcjonować w ciągu dnia. Do tej grupy należą między innymi Aerius z desloratadyną oraz Rupafin z rupatadyną. Leki I generacji, silniej działające nasennie, bywają stosowane doraźnie, na przykład przy nasilonym świądzie utrudniającym sen, ale zawsze o ich doborze decyduje lekarz.

Kiedy sam antyhistaminik nie wystarczy

Blokada receptorów H1 świetnie radzi sobie ze świądem, kichaniem i wodnistym katarem, ale słabiej działa na mocno zatkany nos. Za uczucie zatkania odpowiada głównie obrzęk błony śluzowej i inne mediatory zapalne, na które lek przeciwhistaminowy ma ograniczony wpływ. W takiej sytuacji lekarz często dokłada steryd donosowy, na przykład Nasonex z mometazonem, który zmniejsza obrzęk i działa na szerszy zakres objawów alergicznego nieżytu nosa. Obie grupy leków się uzupełniają i bywają stosowane razem. Więcej o doborze preparatów opisujemy w tekście leki na alergię na receptę.

Nietolerancja histaminy a alergia

Objawy związane z histaminą nie zawsze oznaczają alergię. W nietolerancji histaminy problemem jest nadmiar histaminy dostarczanej z pożywieniem lub jej zbyt wolny rozkład w organizmie, a nie reakcja układu odpornościowego na konkretny alergen. Dolegliwości, takie jak zaczerwienienie skóry, ból głowy, katar czy problemy trawienne, bywają podobne, dlatego łatwo je pomylić. Różnica jest jednak istotna, bo diagnostyka i postępowanie wyglądają inaczej. Jeśli objawy nawracają, a nie wiadomo, czy to alergia, warto skonsultować się z lekarzem i w razie potrzeby wykonać badania w kierunku uczulenia. Pomocne może być też sprawdzenie typowych objawów alergii, by zobaczyć, czy pasują do Twoich dolegliwości.

Najczęstsze pytania